Orkide Bakımı

Orkide bakımında üç şey belirleyicidir: kabuk harcının nemi, pencerenin yönü ve odanın sıcaklığı. Bitkiyi doğu ya da batı cepheli bir pencereye koyun, kaloriferden ve cereyandan uzak tutun, sulamayı takvime göre değil harcın durumuna göre yapın. Çiçek sapı genellikle ince bir çubuğa klipsle tutturulmuş olarak satılır; yeni çıkan sapları da aynı şekilde desteğe bağlayın, yoksa çiçeklerin ağırlığıyla eğilir. Yaprakları ara sıra nemli bir bezle silin, solmaya başlayan eski yaprakları dipten kesin. Bu düzen korunursa orkide yıllarca yaşar ve düzenli olarak çiçek açar.

Büyüme döneminde yaklaşık haftada bir, kışın biraz daha seyrek sulanır, ama asıl ölçü harcın durumudur. Kökler hiçbir zaman tamamen kurumamalı, saksı da suyun içinde beklememeli. En kolay yöntem saksıyı lavaboda ılık suyun altında tutup suyun harcın içinden serbestçe akmasını, ardından iyice süzülmesini beklemektir; saksıyı bir kap suya daldırıp çıkarmak da olur. Sulamayı sabah yapın ve suyun yaprakların birleştiği tacın içine kaçmamasına dikkat edin. Mümkünse ılık yağmur suyu kullanın. Şeffaf saksı, üst kısım kuru görünse bile alttaki harcın hâlâ nemli olup olmadığını görmenizi sağlar.

Kışın orkideyi evdeki en aydınlık yerlerden birine koyun; kış ışığı zayıf olduğu için bu dönemdeki ışık çiçeklenmeyi doğrudan etkiler. Doğu ya da batı cepheli bir pencere idealdir, kuzey penceresi de uygun olabilir. Güney penceresinde ince bir tül perde arkası gerekir; doğrudan yaz güneşi yapraklarda yanık lekeleri bırakır. Işığın zayıf olduğu oda içlerinde bitki yaşamaya devam etse de iyi büyümez ve çiçek sapı vermez. Pencere ışığı yetmiyorsa bitkinin 15–20 cm üstüne yerleştirilen, günde 12–16 saat açık kalan bir floresan ya da bitki lambası destek olur.

Orkide toprakta değil, kabuk esaslı özel orkide harcında yetişir. Kökleri doğada ağaç dalı üzerinde havayla temas eder; bu yüzden harç iri parçalı, havadar olmalı ve suyu hızla bırakmalıdır. Bahçe toprağı, torflu ya da çok amaçlı saksı toprağı kökleri havasız bırakır ve kısa sürede öldürür. Bazı orkideler satın alındığında sıkıştırılmış yosun (sfagnum) içinde gelir; yosun kuruduğunda zor ıslanır, ıslakken de uzun süre ıslak kalır. Böyle bir bitkiyi ilk saksı değişiminde kabuk harcına alın. Kabuk zamanla ufalanıp sıkışır ve daha fazla su tutmaya başlar; harcı iki yılda bir tamamen yenilemenin nedeni budur.

Güve orkidesi nemli tropikal ormanlardan gelir ve yüzde 40–60 arası bağıl nemde iyi büyür. Kaloriferli evlerde kışın nem bu aralığın çok altına iner. Saksıyı ıslak çakıl dolu geniş bir tabağın üstüne koyun; saksının dibi suya değmesin. Sıcak yaz günlerinde yaprakları ve hava köklerini hafifçe püskürtebilirsiniz; bunu sabah yapın ki yapraklar gün içinde kurusun. Bitkiyi kalorifer, klima ve ısıtıcı üflemesinden uzak tutmak nem tepsisi kadar önemlidir. Tomurcukların açmadan dökülmesi kuru havanın belirtilerinden biri olabilir.

Orkide yıl boyu ılık ve sabit bir ortam ister. Gündüz 19–27 °C, gece 16–19 °C en uygun aralıktır; gündüz 30 °C'ye kadar çıkan sıcaklıkları kaldırır. 13 °C'nin altına düşen ortamlarda bırakmayın. Ani sıcaklık değişimleri tomurcuk dökülmesine yol açtığı için kışın açılıp kapanan pencere önleri, dış kapı yanı ve kaloriferin hemen üstü uygun değildir. Sonbaharda gece sıcaklığının bir süre 13–15 °C civarına inmesi ise yeni çiçek sapının oluşmasını tetikler; bu dönemde bitkiyi geceleri daha serin kalan bir odaya almak işe yarar.

İlkbahardan sonbahara kadar, bitki yeni yaprak ve kök verirken orkide gübresiyle az ama düzenli besleyin. Gübreyi her sulamada vermek harçta zararlı tuz birikmesine yol açar; her dördüncü sulamayı gübresiz ve bol suyla yaparak biriken tuzu yıkayın. Kışın gübreyi çok seyrek verin ya da tamamen kesin. Ürün etiketindeki talimatı aşmayın; fazla gübre fayda yerine zarar verir ve kök uçlarını yakabilir. Gübreyi her zaman ıslak harca uygulayın, kuru köklere doğrudan gübreli su vermeyin.

Orkidede düzenli budama yoktur; kesim çoğunlukla çiçek sapıyla sınırlıdır. Saptaki son çiçek de döküldüğünde sapı, solmuş çiçeklerin altındaki ikinci boğumun (sap üzerindeki küçük eklem yeri) hemen üstünden temiz bir makasla kesin. Bu boğumdan çoğu zaman yeni bir çiçekli yan sap çıkar. Yeni sap oluşmaz ve sap solgunlaşıp kurursa onu dipten kesin. Solan çiçekler kendiliğinden düşmezse elle koparın, sararan eski yaprakları da dipten alın. Saksıdan dışarı uzanan sağlıklı hava köklerini kesmeyin.

Orkideyi bitki saksısına sığmadığında ya da harç iki yılı doldurduğunda saksı değiştirin. Kökler aktifken ve uçları yeşilken yılın her döneminde yapılabilir; en uygunu çiçeklenme bittikten ya da yeni yaprak çıkmaya başladıktan sonradır. Bitkiyi saksıdan çıkarın ve eski kabuğu köklerin arasından tamamen temizleyin. Kahverengi, büzüşmüş, yumuşak ya da içi boş kökleri kesin; sağlıklı kökler dolgun, sert ve gümüşi beyazdır. Şeffaf ve gereğinden büyük olmayan bir saksıya taze orkide harcıyla dikin, harcı kenarlardan hafifçe bastırın. Havada kalan kökleri gömmeyin, sonra bir kez iyice sulayıp suyu süzdürün.

Evde orkide çoğaltmanın pratik yolu keikidir: çiçek sapındaki bir boğumdan ara sıra çıkan yavru bitki. Keiki birkaç sağlam kök verene kadar ana bitkinin üzerinde bırakın. Kökler geliştiğinde yavruyu sapla birleştiği yerin hemen altından temiz bir makasla kesin ve küçük bir saksıda orkide harcına dikin. İlk haftalarda az sulayın, yapraklarını her gün hafifçe püskürtün. Orkide üreticilerinin sattığı keiki macunu (bitki hormonu içeren özel bir hazırlık) boğumlara sürülerek yavru oluşumu teşvik edilebilir; sıradan köklendirme hormonu bu iş için işe yaramaz.

Uygun bakımla güve orkidesi yılda bir kez çiçek açar ve çiçekler dört ay, bazen daha uzun süre açık kalır. İlkbaharda açan iri, beyaz çiçekli melezlerin yeni sap vermesi için sonbaharda geceleri yaklaşık 13 °C'lik birkaç günlük, tercihen birkaç haftalık bir serinlik gerekir. Yazın açan türlerden elde edilen mini melezler bu serinliğe ihtiyaç duymaz. Bitki iri ve sağlıklı olduğu halde uzun süredir çiçek açmıyorsa onu bir ay kadar yaklaşık 5 °C daha serin bir yere alın. Çiçek sapı büyürken bitkinin yerini değiştirmeyin; sıcaklık, nem ve konumdaki ani değişiklikler tomurcukların açmadan dökülmesine yol açabilir.

İlkbaharda çiçekleri biten bitkinin sapını kesin, harç iki yılı doldurduysa saksıyı değiştirin ve gübrelemeye başlayın. Yazın orkideyi doğrudan güneşten koruyun, sıcak günlerde nemi artırın ve harcı daha sık kontrol edin. Sonbaharda bitkiyi geceleri biraz daha serin kalan bir odaya alarak yeni çiçek sapının oluşmasına yardım edin. Kışın evin en aydınlık penceresine taşıyın ama kaloriferin sıcak havasından ve soğuk cereyandan uzak tutun; sulamayı biraz azaltın, gübreyi çok seyrek verin ya da kesin.