Domates Bakımı

Domateste başarı üç şeye bağlıdır: güneş, düzenli nem ve doğru destek. Fideyi mayısta en sıcak ve rüzgârdan korunan köşeye dikin; dikerken gövdeyi ilk yapraklar toprak üstünde kalacak kadar derine gömün, gömülen gövde ek kök verir. Sırık çeşitlere dikimle birlikte herek ya da kazık yerleştirin ve gövdeyi büyüdükçe 30–35 cm'de bir gevşekçe bağlayın. Aynı yere üst üste domates, biber ya da patlıcan dikmeyin; aynı aileden bitkiler aynı hastalıkları toprakta biriktirir, 3–5 yıllık bir ekim nöbeti uygulayın.

Domates toprağın hep eşit nemde kalmasını ister. Toprak yüzeyi kurumaya başladığında kök bölgesini iyice ıslatın; parmağınızı birkaç santim batırdığınızda nem hissediyorsanız bekleyin. En zararlı alışkanlık, toprağı kupkuru bırakıp sonra bol su vermektir: bu dalgalanma meyvede çatlamaya ve çiçek burnu çürüklüğüne yol açar. Kuruyup kalmış bitkiyi bir seferde boğmayın, nemi birkaç sulamada yavaşça geri getirin. Saksıdaki domates yazın çok çabuk kurur, sıcak günlerde her gün kontrol edin. Yaprakların kıvrılması da susuzluğun işaretlerinden biri olabilir.

Domates tam güneş bitkisidir, günde en az altı saat doğrudan güneş almalıdır. Güneşli ve sıcak yerlerde meyveler şekerce zenginleşir, rengi koyulaşır; serin ve çok bulutlu yazlarda ise tam olgunlaşmaz. Balkonda güneye ya da batıya bakan, rüzgâr almayan bir köşe seçin. Fide döneminde ışık yetersizse fideler incecik uzar; viyolleri en aydınlık pencereye koyun ve çimlenir çimlenmez üzerlerindeki örtüyü kaldırın.

Organik maddece zengin, suyu tutan ama fazlasını süzen tınlı topraklarda en iyi sonucu verir. Kumlu-tınlı toprakta ürün erken gelir, ağır killi toprakta daha geç gelir ama bitki uzun süre verim verir. pH 5,5–7 arası uygundur. Dikimden önce iyi yanmış çiftlik gübresi ya da kompost karıştırın; taze ahır gübresi hastalıkları artırır. Saksıda yetiştirecekseniz her bitki için 30–45 cm çaplı bir saksı ve torf içermeyen, tın esaslı ya da çok amaçlı kompost kullanın. NC State Extension en az 19 litrelik, 30–60 cm derinlikte bir kap önerir.

Sera yetiştiriciliğinde hava neminin %70 civarında tutulması önerilir; nem fazlaysa havalandırma yapılır. Büyüme döneminde nemli hava bitkiye iyi gelir, ama meyve olgunlaşırken yüksek nem hastalık ve zararlıları artırır. Açıkta ılık ve yağışlı haftalarda mildiyö (yaprak ve meyvede hızla yayılan çürüme yapan mantar hastalığı) riski yükselir. Çok kuru ve sıcak havada ise meyve tutumu zorlaşır. Bitkileri sık dikmeyin, yaşlanmış alt yaprakları temizleyerek hava dolaşımını sağlayın.

Domates en iyi 15–28 °C arasında gelişir; gece ile gündüz arasındaki sıcaklık farkı hem meyve bağlamayı hem de meyvede rengin oluşmasını destekler. 12 °C'nin altında iyi gelişmez, −2, −3 °C'de ölür; bu yüzden fideyi donların arkası alınmadan dışarı çıkarmayın. Marmara'da mayıs bunun için uygun aydır, RHS de sıcaklık düzenli olarak 16 °C'yi geçince dikimi önerir. Yaz ortasında 30 °C'yi aşan günlerde bitki büyür ama çiçekler döllenmez ve dökülür.

Dikimden önce toprağa iyi yanmış çiftlik gübresi karıştırmak temel beslemeyi sağlar. İl tarım müdürlüklerinin önerisi, kimyasal gübrenin toprak analizine göre verilmesi, bir kısmının dikimde, bir kısmının ilk meyve tutumunda, kalanının ilk hasattan sonra uygulanmasıdır. Saksıdaki domatese ilk meyveler irileşmeye başlayınca 10–14 günde bir potasyumca zengin sıvı gübre verin. Fazla azot bol yaprak ama az meyve verdirir. Potasyumlu gübreyi de abartmayın; fazlası magnezyum eksikliğine ve çiçek burnu çürüklüğüne yol açabilir.

Budama çeşide göre değişir. Sırık domateste yaprak ile ana gövdenin birleştiği yerden çıkan koltuk sürgünlerini 4–5 cm boydayken elle koparın; bırakılırsa bitki dağınık, yapraklı ve az meyveli bir yığına döner. Açıkta dört salkım bağlayınca ya da bitki desteğin tepesine ulaşınca, en üst salkımın iki yaprak üstünden ucu alın; bu iş genellikle temmuz ortası ile ağustos sonu arasında yapılır. Yaşlanmış, sararmış ve lekeli alt yaprakları temizleyin. Bodur çeşitlerde koltuk alınmaz.

Domates tohumdan kolayca çoğaltılır. Marmara'da açık yetiştiricilik için tohumu mart–nisan aylarında viyole ya da küçük saksılara 1–2 cm derine ekin ve yaklaşık 18 °C'de tutun; çimlenme genellikle iki hafta içinde olur. Fideler birkaç gerçek yaprak açınca tek tek saksılara alın, saplarından değil yapraklarından tutun ve en az 16 °C'de, bol ışıkta büyütün. Tohum ekiminden 40–45 gün sonra 15–20 cm boya ve kurşun kalem kalınlığına ulaşan fideler dikime hazırdır.

Domates çiçekleri hem erkek hem dişi organı taşır ve kendi kendini döller; bitkiyi titreten bombus arıları tozlaşmayı artırır. Gece sıcaklığı 13 °C'nin altına indiğinde ya da 24 °C'nin üstünde kaldığında çiçek tozu borusu gelişemez, döllenme olmaz. Gündüz 32 °C'yi aşan kuru sıcaklar da meyve tutumunu düşürür. Döllenmeyen çiçeğin hemen altındaki eklem yeri sararır ve çiçek dökülür. Açık çiçekleri gün içinde hafifçe sallamak ya da bitkiyi titretmek tozlaşmaya yardım eder.

Mart–nisan tohum ekimi ve fide yetiştirme zamanıdır. Mayısta fideler yerine dikilir, destekler yerleştirilir. Haziranda koltuk alma, çapa ve bağlama başlar; ilk meyveler irileşince saksıdakilere gübre verilir. Temmuzda hasat başlar ve sulama en kritik dönemine girer. Ağustosta uç alma tamamlanır, mildiyö için yapraklar izlenir. Eylülde hasat sona ererken bitki artıklarını bahçeden uzaklaştırın; hastalıklı artıklar gelecek yıla hastalık taşır. Sezon sonunda yeşil kalan meyveleri toplayıp ılık ve karanlık bir yerde olgunlaştırabilirsiniz.